ŚPIEW LITURGICZNY

Na przestrzeni wieków X- XVI w praktyce cerkiewnej używano kilku systemów melodycznych, zwanych w języku staro-cerkiewno-słowiańskim raspiewami. Były to śpiewy: neumatyczny (znamiennyj raspiew), kijowski, bułgarski, grecki, oraz rodzime odmiany regionalne: śpiew halicki, chełmski i supraski.

ZNAMIENNYJ RASPIEW - jednogłosowy śpiew neumatyczny, używany przez Słowian wschodnich od XI do XVII wieku. Nazwa pochodzi od sł. znamia (znak). Znamienami , zwanymi też z grecka neumami, zapisywano linię melodyczną utworu. Jest to jeden z najstarszych systemów wschodniego śpiewu liturgicznego.

ŚPIEW KIJOWSKI - jest to ukraiński wariant śpiewu neumatycznego. Wyróżnić w nim można śpiew wielki, stosowany podczas nabożeństw świątecznych i śpiew mały, używany do wykonywania tekstów liturgicznych w dni powszednie.

ŚPIEW GRECKI - ukształtował się na Rusi południowo – zachodniej i zalicza się do śpiewów kanonicznych. Powstał prawdopodobnie w wyniku kontaktów ze Świętą Górą Atos, poza nazwą ma niewiele wspólnego z autentycznym śpiewem greckim.

ŚPIEW BUŁGARSKI - pojawił się w połowie XVII wieku. Badacze nie są zgodni co do jego „bułgarskiego” pochodzenia. Przypuszcza się, że przywędrował na Ruś od Ukraińców „naddunajskich”. Różni się zasadniczo od melodii używanych obecnie w Bułgarii.

IRMOŁOGION SUPRASKI - powstały w latach 1598 – 1601 w Monasterze Zwiastowania NMP w Supraślu zbiór cerkiewnych melodii Słowian wykonywanych w XV i XVI w. na terenach obecnego Podlasia i Polesia, zapisanych w systemie pięcioliniowym. Składa się z 1130 stron i jest najstarszym zabytkiem prawosławnego śpiewu liturgicznego. Zaginiony, w roku 1972 odnaleziony w Kijowie przez prof. Anatolija Konotopa, moskiewskiego muzykologa i znawcę zapisu kriukowego.

Do rozwoju śpiewu przyczyniły się też ośrodki zakonne. Od pocz. XIX w. następuje odrodzenie życia monastycznego i pojawiają się pierwsze „systemy napiewów monasterskich”. Większość z nich opiera się na znamiennym raspiewie i jego modyfikacjach – monastery Wałaam, Sołowiecki, Kijowsko-Pieczerski i Troice-Siergijewski na „pełnym”, Optina i inne na „niepełnym”. Popularne były też inne melodie, m.in. monasteru Simonowskiego i Soboru Uspienskiego moskiewskiego Kremla.


IPATJEWSKIJ MONASTYR – monaster założony w 1330 r. niedaleko miasta Kostroma nad rzeką o tej samej nazwie. W 1613 r. odbyła się w nim intronizacja cara Michała, pierwszego z panującej 300 lat dynastii Romanowów. Jak większość monasterów rosyjskich, zamknięty po rewolucji, otwarty ponownie w 1989 r., ostatecznie (w całości) zwrócony Cerkwi 31.XII.2005r.

KIJEWO-PIECZERSKAJA (KIJOWSKO-PIECZERSKA) ŁAWRA - monaster założony w 1051 r. przez przybyłego ze Świętej Góry Atos inoka Antonija. Już 50 lat później przeżył pierwsze spustoszenie podczas najazdu tureckiego i odtąd przez około 300 lat przeżywał okresy wzlotów i upadków. Od 1786 r. jako Ławra, zamknięty w 1930r., ograbiony przez Niemców w 1942r. W 1970 r. rozpoczęto odbudowę zniszczonych cerkwi i dzwonnic, a w 1988r. terytorium monasteru ostatecznie zwrócono Cerkwi Ukraińskiej.

MONASTER SOŁOWIECKI - znany rosyjski monaster założony w 1429 r. przez braci Abbę i Zosimę na jednej z wysp Archipelagu Sołowieckiego. Już na pocz. XV w. monaster został poddany jurysdykcji Wielkiego Nowogrodu, władze miasta przekazały mu całe wybrzeże Morza Białego i szereg wysp Archipelagu. Zamknięty w 1920 r., przez prawie 20 lat był więzieniem, od roku 1990 odradza się życie zakonne. Obecnie jest to Stauropigialny Sołowiecki Monaster Przemienienia, w którym przebywa ok. 30 mnichów. Od 1992 r. na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

MONASTER WAŁAAM - monaster położony na wyspach Archipelagu Wałaamskiego w Karelii, założony prawdopodobnie w 1407 r. Na początku XVI wieku przebywało w nim ok. 600 mnichów. W XVII i XVIII w. spustoszony wskutek najazdów szwedzkich. Odbudowany i rozbudowywany w XIX w., od 1917 roku na terytorium Finlandii, jako monaster przetrwał do 1981 r. Od 1945 r. ponownie w Rosji, życie monastyczne odrodziło się 13 grudnia 1989 r., kiedy na wyspę przybyło 6 zakonników. Przez cały czas prowadzona jest odbudowa zniszczonych obiektów.


OPTINA PUSTYŃ (OPTINA PUSTELNIA) - monaster założony według legendy w końcu XIV w. przez nawróconego zbója o imieniu Opta (Optija), który przyjął imię zakonne Makary. W 1917 r. został zamknięty, w 1987r. ponownie zwrócony Cerkwi. Jeden z bardziej znanych rosyjskich monasterów – pobyt tutaj zostawił wyraźny ślad w twórczości m.in. Fiodora Dostojewskiego i Lwa Tołstoja. Położony ok. 2 km. od miasta Kozielsk w Kałużskiej obłasti.

POCZAJEWSKAJA ŁAWRA - monaster w Poczajowie na Ukrainie (w Tarnopolskiej obłasti na Wołyniu). Według legendy założony został w 1240r. przez zakonników z Kijewo-Pieczerskoj Ławry, uciekających przed najazdem tureckim. Pierwsza wzmianka drukowana pochodzi z 1527r. Największy rozkwit przypada na wiek XVII i jest związany z działalnością ihumena Iowa (Żelezo). Od 1597r. w monasterze znajduje się Cudowna ikona Matki Bożej przywieziona na Ukrainę w 1559r. przez bułgarskiego metropolitę Neofita. W latach 1961 – 1965 ławra przeżywa stopniową likwidację – ze 140 mnichów zostaje niespełna 40. Odrodzenie następuje w latach 70-tych, a już w roku 1990 monaster uroczyście świętuje swe 750-lecie. Obecnie jest to drugi co do wielkości i znaczenia monaster ukraiński.

TROICE-SIERGIJEWA ŁAWRA (ŁAWRA ŚW. SERGIUSZA Z RADONEŻA) - rosyjski monaster męski w miejscowości Siergijew Posad , założony przez św. Sergiusza z Radoneża. W 1337 r. Sergiusz wraz ze starszym bratem Stefanem zbudował w lesie w okolicach Moskwy niewielką kielię i obok cerkiewkę, które stały się zalążkiem dzisiejszej Ławry. Św. Sergiusz założył jeszcze 36 innych monasterów w niezamieszkałych miejscach Rusi. Dziś Ławra to jeden z najbardziej znanych i najliczniej odwiedzanych przez pielgrzymów monasterów rosyjskich. Mają tu swoje siedziby Moskiewska Akademia Duchowna i Moskiewskie Seminarium Duchowne oraz Szkoła Dyrygentów, gdzie kształcą się także dyrygenci naszych chórów cerkiewnych.

ZOSIMOWA PUSTYŃ (PUSTELNIA ŚW. ZOSIMY) - monaster założony w 1826 r. przez starca Zosimę. Zamknięty w r. 1931, zwrócony Cerkwi w 1998 r., od roku 2000 jest monasterem żeńskim. Położony w Moskiewskiej obłasti.

OPRACOWANO NA PODSTAWIE:
www.wikipedia.org
www.krugosvet.ru

Wykorzystałam fragmenty książki "Prawosławie. Światło wiary i zdrój doświadczenia" (rozdział "Śpiew liturgiczny w Kościele prawosławnym w Polsce" - Włodzimierz Wołosiuk).
Eugenia Suchodoła